و فرهنگى قابل ملاحظه‌اى رخ داد . گسترش علوم دينى به سبب ظهور دانشمندان و عالمان دينى و پديد آمدن نحله‌هاى فكرى و نگاشته‌هاى علمى در حوزه‌هاى گوناگون معرفتى ، كاملًا در اين دوره پديدار و روشن است . 4 - 1 . دانش حديث از آغاز سدهء سوم ، دانش حديث ، رونق فراوان گرفت و نگاشته‌هاى حديثى گوناگون ، تأثيرگذار و ماندگارى نگاشته شدند . بيشتر مصادر حديثى مهمّ اهل سنّت ، از اين دوره است . مسند ابن حنبل ( 241 ق ) ، سنن الدارمى ( 255 ق ) ، صحيح البخارى ( 256 ق ) ، صحيح مسلم ( 261 ق ) ، سنن ابن ماجة ( 273 ق ) ، سنن ابى داوود ( 275 ق ) ، سنن الترمذى ( 279 ق ) ، سنن النسائى ( 303 ق ) ، از اين جمله‌اند . كتاب‌هاى حديثى شيعى همچون المحاسن برقى ( 274 ق ) ، بصائر الدرجات صفّار ( 290 ق ) ، قرب الإسناد ( 300 ق ) ، الكافى كلينى ( م 329 ق ) ، نيز در اين دوره نوشته شده‌اند و اكنون در دسترس هستند . كتاب‌هاى مفقود شيعه كه در اين دوره نگاشته شده‌اند بسيار زياداند . 4 - 2 . دانش فقه توسعهء مكاتب فقهى ، يكى از شاخصه‌هاى اين زمان است كه با نگاهى كوتاه به تاريخ زندگانى علما مىتوان به آن پى برد . همچنين در ميان اهل سنّت ، شمارى از برجسته‌ترين دانشمندان ، در اين قرن زندگى كرده يا دست كم ، مدّتى از عمر خود را در آن سپرى نموده‌اند . از آن جمله ، احمد بن حنبل ( م 241 ق ) ، بنيان‌گذار چهارمين مكتب فقهى مشهور اهل سنّت است كه تقريباً تا ميانهء اين سده در قيد حيات بود و كتاب پرحجم و بزرگ خود ( مسند ابن حنبل ) را تأليف كرد . ابو سليمان داوود بن على كاشانى ( م 270 ق ) ، نيز از فقيهان همين عصر و از شاگردان شافعى بود كه به عنوان پايه‌گذار مكتب ظاهريّه شهرت يافته است . همچنين محمّد بن جرير طبرى